8.3. Partielle Integration und Substitutionsregel


In diesem Abschnitt finden wir Integralversionen der Produkt- und der Kettenregel, die Regel der partiellen Integration und die Substitutionsregel. Beide sind Standardwerkzeuge der Integralrechnung.

I bezeichne weiterhin ein beliebiges Intervall.

Satz (Regel der partiellen Integration):  f und g seien zwei differenzierbare Funktionen auf I, also f,g∈ D 1 (I) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiaacYcacaWGNbGaeyicI4SaamiramaaCaaaleqabaGaaGymaaaakiaacIcacaWGjbGaaiykaaaa@3DD9@ . Dann gilt:

Ist f ′ ⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaaaa@3A19@ auf I integrierbar, so gilt dies auch für f⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@3A19@ . Dabei hat man für alle a,b∈I MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamyyaiaacYcacaWGIbGaeyicI4Saamysaaaa@3ABB@ :

∫ a b f⋅ g ′ =f⋅g | a b − ∫ a b f ′ ⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaWGMbGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0JaamOzaiabgwSixlaadEgacaGG8bWaa0baaSqaaiaadggaaeaacaWGIbaaaOGaeyOeI0Yaa8qCaeaaceWGMbGbauaacqGHflY1caWGNbaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@4FD4@
[8.3.1]

Beweis:  Zunächst ist die Funktion f⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgwSixlaadEgaaaa@3A0D@ gemäß Produktregel [7.7.6] differenzierbar mit (f⋅g ) ′ = f ′ ⋅g+f⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqGHflY1caWGNbGabiykayaafaGaeyypa0JabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaiabgUcaRiaadAgacqGHflY1ceWGNbGbauaaaaa@45B4@ . Also besitzt f ′ ⋅g+f⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaiabgUcaRiaadAgacqGHflY1ceWGNbGbauaaaaa@3F28@ eine Stammfunktion, und zwar f⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgwSixlaadEgaaaa@3A0D@ . Mit f ′ ⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaaaa@3A19@ ist daher nach [8.1.7] auch f⋅ g ′ = f ′ ⋅g+f⋅ g ′ − f ′ ⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgwSixlqadEgagaqbaiabg2da9iqadAgagaqbaiabgwSixlaadEgacqGHRaWkcaWGMbGaeyyXICTabm4zayaafaGaeyOeI0IabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaaaa@4975@ integrierbar und aus der Gleichheit

∫ a b f ′ ⋅g + ∫ a b f⋅ g ′ = ∫ a b f ′ ⋅g+f⋅ g ′ =f⋅g | a b MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaceWGMbGbauaacqGHflY1caWGNbaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaey4kaSYaa8qCaeaacaWGMbGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0Zaa8qCaeaaceWGMbGbauaacqGHflY1caWGNbGaey4kaSIaamOzaiabgwSixlqadEgagaqbaaWcbaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9iaadAgacqGHflY1caWGNbGaaiiFamaaDaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaaaaaa@5E4B@

folgt sofort die Formel [8.3.1].

Beachte:

  • Ist f sogar stetig differenzierbar, d.h. f∈ C 1 (I) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgIGiolaadoeadaahaaWcbeqaaiaaigdaaaGccaGGOaGaamysaiaacMcaaaa@3C3C@ , so ist f ′ ⋅g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGabmOzayaafaGaeyyXICTaam4zaaaa@3A19@ stetig auf I, also automatisch integrierbar.

  • Die Rollen, die f und g einnehmen, sind symmetrisch. Man kann also die Regel der partiellen Integration auch so formulieren: ∫ a b f ′ ⋅g =f⋅g | a b − ∫ a b f⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaceWGMbGbauaacqGHflY1caWGNbaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0JaamOzaiabgwSixlaadEgacaGG8bWaa0baaSqaaiaadggaaeaacaWGIbaaaOGaeyOeI0Yaa8qCaeaacaWGMbGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@4FD4@ .

  • Bei der Anwendung der Regel muss man sich jedoch für eine Variante entscheiden. Zwar sind beide Möglichkeiten korrekt, aber fast immer ist nur eine sinnvoll und führt zum Ziel. Für einen "sicheren" Umgang mit dieser Regel benötigt man ein gutes Auge und ein wenig Erfahrung.

  • Die Regel der partiellen Integration läßt sich nur anwenden, wenn der Integrand ein Produkt ist, bei dem man zumindest einen Faktor als Ableitung darstellen kann. Allerdings muss dann zu diesem Faktor eine Stammfunktion kennen.
    Dies erklärt den Namen der Regel: Es ist nicht nötig, den Integranden komplett zu integrieren (also eine Stammfunktion zu finden), sondern es reicht, ihn nur nur partiell, d.h nur einen Teil zu integrieren.

     

Der bei weitem wichtigste Anwendungsbereich der partiellen Integration ist das Errechnen von Stammfunktionen über den Hauptsatz [8.2.13]. Wir demonstrieren diese Technik an einigen Beispielen.

Beispiel:  

  • −X⋅cos⁡+sin⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaeyOeI0IaamiwaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiabgUcaRiGacohacaGGPbGaaiOBaaaa@408D@ ist eine Stammfunktion zu X⋅sin⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiwaiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaaaa@3BEB@ , denn für alle x∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiEaiabgIGiolabl2riHcaa@39DD@ ist

    ∫ 0 x X⋅sin⁡ = ∫ 0 x X⋅(−cos⁡ ) ′ =X⋅(−cos⁡) | 0 x − ∫ 0 x X ′ ⋅(−cos⁡) =−X⋅cos⁡ | 0 x + ∫ 0 x cos⁡ =−X⋅cos⁡ | 0 x +sin⁡ | 0 x =−x⋅cos⁡x+sin⁡x MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabuGaaaaabaWaa8qCaeaacaWGybGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0Zaa8qCaeaacaWGybGaeyyXICTaaiikaiabgkHiTiGacogacaGGVbGaai4CaiqacMcagaqbaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iaadIfacqGHflY1caGGOaGaeyOeI0Iaci4yaiaac+gacaGGZbGaaiykaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHsisldaWdXbqaaiqadIfagaqbaiabgwSixlaacIcacqGHsislciGGJbGaai4BaiaacohacaGGPaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0JaeyOeI0IaamiwaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkdaWdXbqaaiGacogacaGGVbGaai4CaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iabgkHiTiaadIfacqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaGG8bWaa0baaSqaaiaaicdaaeaacaWG4baaaOGaey4kaSIaci4CaiaacMgacaGGUbGaaiiFamaaDaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaaaaOqaaaqaaiabg2da9iabgkHiTiaadIhacqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaWG4bGaey4kaSIaci4CaiaacMgacaGGUbGaamiEaaaaaaa@993E@

     
  • − X 2 ⋅cos⁡+2X⋅sin⁡+2cos⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaeyOeI0IaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiabgUcaRiaaikdacaWGybGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaey4kaSIaaGOmaiGacogacaGGVbGaai4Caaaa@49D4@ ist eine Stammfunktion zu X 2 ⋅sin⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaaaa@3CDE@ : Wir integrieren zweimal partiell und erhalten so für alle x∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiEaiabgIGiolabl2riHcaa@39DD@

    ∫ 0 x X 2 ⋅sin⁡ = ∫ 0 x X 2 ⋅(−cos⁡ ) ′ = X 2 ⋅(−cos⁡) | 0 x + ∫ 0 x 2X⋅cos⁡ =− X 2 ⋅cos⁡ | 0 x + ∫ 0 x 2X⋅sin ′ =− X 2 ⋅cos⁡ | 0 x +2X⋅sin⁡ | 0 x − ∫ 0 x 2⋅sin⁡ =− X 2 ⋅cos⁡ | 0 x +2X⋅sin⁡ | 0 x +2cos⁡ | 0 x =− x 2 ⋅cos⁡x+2x⋅sin⁡x+2cos⁡x−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabyGaaaaabaWaa8qCaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0Zaa8qCaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaeyyXICTaaiikaiabgkHiTiGacogacaGGVbGaai4CaiqacMcagaqbaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHflY1caGGOaGaeyOeI0Iaci4yaiaac+gacaGGZbGaaiykaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkdaWdXbqaaiaaikdacaWGybGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0JaeyOeI0IaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkdaWdXbqaaiaaikdacaWGybGaeyyXICTaaiikaiGacohacaGGPbGaaiOBaiqacMcagaqbaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iabgkHiTiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaGG8bWaa0baaSqaaiaaicdaaeaacaWG4baaaOGaey4kaSIaaGOmaiaadIfacqGHflY1ciGGZbGaaiyAaiaac6gacaGG8bWaa0baaSqaaiaaicdaaeaacaWG4baaaOGaeyOeI0Yaa8qCaeaacaaIYaGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0JaeyOeI0IaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkcaaIYaGaamiwaiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkcaaIYaGaci4yaiaac+gacaGGZbGaaiiFamaaDaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaaaaOqaaaqaaiabg2da9iabgkHiTiaadIhadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaWG4bGaey4kaSIaaGOmaiaadIhacqGHflY1ciGGZbGaaiyAaiaac6gacaWG4bGaey4kaSIaaGOmaiGacogacaGGVbGaai4CaiaadIhacqGHsislcaaIYaaaaaaa@DA49@

    und damit zunächst − X 2 ⋅cos⁡+2X⋅sin⁡+2cos⁡−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaeyOeI0IaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiabgUcaRiaaikdacaWGybGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaey4kaSIaaGOmaiGacogacaGGVbGaai4CaiabgkHiTiaaikdaaaa@4B7D@ als eine Stammfunktion zu X 2 ⋅sin⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaaaa@3CDE@ . Den konstanten Summanden −2 lassen wir anschließend weg.

  • Im letzten Beispiel errechnen wir eine Stammfunktion zu cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaaa@39A8@ . Die Rechnung benutzt den Satz des Pythagoras (hier in der Form sin⁡ 2 =1− cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaeyypa0JaaGymaiabgkHiTiGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaa@4021@ ), ein Standardtrick!

    Zunächst haben wir für x∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiEaiabgIGiolabl2riHcaa@39DD@ :

    ∫ 0 x cos⁡ 2 = ∫ 0 x cos⁡⋅cos⁡ = ∫ 0 x cos⁡⋅sin ′ =cos⁡⋅sin⁡ | 0 x − ∫ 0 x cos ′ ⋅sin⁡ =cos⁡⋅sin⁡ | 0 x + ∫ 0 x sin⁡ 2 =cos⁡⋅sin⁡ | 0 x + ∫ 0 x 1− cos⁡ 2 =cos⁡⋅sin⁡ | 0 x + ∫ 0 x 1 − ∫ 0 x cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabuGaaaaabaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaabaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipakiabg2da9maapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0Zaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohacqGHflY1caGGOaGaci4CaiaacMgacaGGUbGabiykayaafaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0Jaci4yaiaac+gacaGGZbGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaaiiFamaaDaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaaakiabgkHiTmaapehabaGaaiikaiGacogacaGGVbGaai4CaiqacMcagaqbaiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iGacogacaGGVbGaai4CaiabgwSixlGacohacaGGPbGaaiOBaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkdaWdXbqaaiGacohacaGGPbGaaiOBamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaeaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0Jaci4yaiaac+gacaGGZbGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaaiiFamaaDaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaaakiabgUcaRmaapehabaGaaGymaiabgkHiTiGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaeaacaaIWaaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0Jaci4yaiaac+gacaGGZbGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaaiiFamaaDaaaleaacaaIWaaabaGaamiEaaaakiabgUcaRmaapehabaGaaGymaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipakiabgkHiTmaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaqaaiaaicdaaeaacaWG4baaniabgUIiYdaaaaaa@B94A@

    Damit ist das gesuchte Integral zwar noch nicht ermittelt, aber es erfüllt eine Gleichung, die wir zu

    ∫ 0 x cos⁡ 2 = 1 2 (sin⁡⋅cos⁡ | 0 x + ∫ 0 x 1 )= 1 2 (sin⁡x⋅cos⁡x+x) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaabaGaaGimaaqaaiaadIhaa0Gaey4kIipakiabg2da9maalaaabaGaaGymaaqaaiaaikdaaaGaaiikaiGacohacaGGPbGaaiOBaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaacYhadaqhaaWcbaGaaGimaaqaaiaadIhaaaGccqGHRaWkdaWdXbqaaiaaigdaaSqaaiaaicdaaeaacaWG4baaniabgUIiYdGccaGGPaGaeyypa0ZaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaGOmaaaacaGGOaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaamiEaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaadIhacqGHRaWkcaWG4bGaaiykaaaa@620B@

    lösen können, so dass wir schließlich 1 2 (sin⁡⋅cos⁡+X) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaGOmaaaacaGGOaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbGaey4kaSIaamiwaiaacMcaaaa@4280@ als eine Stammfunktion zu cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaaa@39A8@ erhalten.

Der Satz des Pythagoras wird bei der partiellen Integration oft eingesetzt. Wir zeigen diesen Standardtrick noch einmal bei den Rekursionsformeln für die Integrale über sin⁡ n MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaWGUbaaaaaa@39E4@ und cos⁡ n MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbaaaaaa@39DF@ .

Bemerkung:  Für alle a,b∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamyyaiaacYcacaWGIbGaeyicI4SaeSyhHekaaa@3B5D@ und alle n≥2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOBaiabgwMiZkaaikdaaaa@3961@ ist

  1. ∫ a b sin⁡ n =− cos⁡⋅ sin⁡ n−1 n | a b + n−1 n ∫ a b sin⁡ n−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGZbGaaiyAaiaac6gadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9iabgkHiTmaalaaabaGaci4yaiaac+gacaGGZbGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaaaaaOqaaiaad6gaaaGaaiiFamaaDaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaaakiabgUcaRmaalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaamaapehabaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaaaeaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@5D26@

[8.3.2]
  1. ∫ a b cos⁡ n = sin⁡⋅ cos⁡ n−1 n | a b + n−1 n ∫ a b cos⁡ n−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9maalaaabaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaaaaaOqaaiaad6gaaaGaaiiFamaaDaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaaakiabgUcaRmaalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaaaeaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@5C2F@

[8.3.3]

Beweis:  Beide Nachweise verlaufen analog. Wir führen daher nur einen, beispielhaft etwa den zu 2. Mit sin⁡ 2 =1− cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaeyypa0JaaGymaiabgkHiTiGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaa@4021@ erhalten wir die folgende Gleichung für ∫ a b cos⁡ n MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipaaaa@3E0A@ :

∫ a b cos⁡ n = ∫ a b sin ′ ⋅ cos⁡ n−1 =sin⁡⋅ cos⁡ n−1 | a b − ∫ a b sin⁡⋅(n−1) cos⁡ n−2 ⋅(−sin⁡) =sin⁡⋅ cos⁡ n−1 | a b +(n−1) ∫ a b sin⁡ 2 ⋅ cos⁡ n−2 =sin⁡⋅ cos⁡ n−1 | a b +(n−1) ∫ a b (1− cos⁡ 2 )⋅ cos⁡ n−2 =sin⁡⋅ cos⁡ n−1 | a b +(n−1) ∫ a b cos⁡ n−2 −(n−1) ∫ a b cos⁡ n MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabqGaaaaabaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9maapehabaGaaiikaiGacohacaGGPbGaaiOBaiqacMcagaqbaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9iGacohacaGGPbGaaiOBaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaaGccaGG8bWaa0baaSqaaiaadggaaeaacaWGIbaaaOGaeyOeI0Yaa8qCaeaaciGGZbGaaiyAaiaac6gacqGHflY1caGGOaGaamOBaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaakiabgwSixlaacIcacqGHsislciGGZbGaaiyAaiaac6gacaGGPaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0Jaci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaaaakiaacYhadaqhaaWcbaGaamyyaaqaaiaadkgaaaGccqGHRaWkcaGGOaGaamOBaiabgkHiTiaaigdacaGGPaWaa8qCaeaaciGGZbGaaiyAaiaac6gadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gacqGHsislcaaIYaaaaaqaaiaadggaaeaacaWGIbaaniabgUIiYdaakeaaaeaacqGH9aqpciGGZbGaaiyAaiaac6gacqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gacqGHsislcaaIXaaaaOGaaiiFamaaDaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaaakiabgUcaRiaacIcacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaiaacMcadaWdXbqaaiaacIcacaaIXaGaeyOeI0Iaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaaiykaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaamOBaiabgkHiTiaaikdaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipaaOqaaaqaaiabg2da9iGacohacaGGPbGaaiOBaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaaGccaGG8bWaa0baaSqaaiaadggaaeaacaWGIbaaaOGaey4kaSIaaiikaiaad6gacqGHsislcaaIXaGaaiykamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaaaeaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyOeI0Iaaiikaiaad6gacqGHsislcaaIXaGaaiykamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbaaaaqaaiaadggaaeaacaWGIbaaniabgUIiYdaaaaaa@EE35@

Damit haben wir:  n ∫ a b cos⁡ n =sin⁡⋅ cos⁡ n−1 | a b +(n−1) ∫ a b cos⁡ n−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOBamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbaaaaqaaiaadggaaeaacaWGIbaaniabgUIiYdGccqGH9aqpciGGZbGaaiyAaiaac6gacqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gacqGHsislcaaIXaaaaOGaaiiFamaaDaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaaakiabgUcaRiaacIcacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaiaacMcadaWdXbqaaiGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaamOBaiabgkHiTiaaikdaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipaaaa@5C75@ , also im Prinzip die Behauptung.

Sind a und b Nullstellen der Sinus- oder Cosinusfunktion, so lassen sich diese Rekursionsformeln vereinfachen zu

∫ a b sin⁡ n = n−1 n ∫ a b sin⁡ n−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGZbGaaiyAaiaac6gadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9maalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaamaapehabaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaaaeaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@4C89@    und    ∫ a b cos⁡ n = n−1 n ∫ a b cos⁡ n−2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipakiabg2da9maalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaaaeaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aaaa@4C7F@ .

In solchen Fällen ist es leichter, eine rekursionsfreie Darstellung zu finden. Das folgende Integral benötigen wir in [8.5.7] zur Berechnung des Kugelvolumens.

Bemerkung:  Für alle n≥0 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOBaiabgwMiZkaaicdaaaa@395F@ ist

∫ − π 2 π 2 cos⁡ n = { n! ( 2 k k!) 2 ⋅π   falls  n=2k ( 2 k k!) 2 n! ⋅2   falls  n=2k+1 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqaamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaa0Gaey4kIipakiabg2da9maaceaabaqbaeaabiqaaaqaamaalaaabaGaamOBaiaacgcaaeaacaGGOaGaaGOmamaaCaaaleqabaGaam4AaaaakiaadUgacaGGHaGaaiykamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaGccqGHflY1cqaHapaCcaqGMbGaaeyyaiaabYgacaqGSbGaae4Caiaad6gacqGH9aqpcaaIYaGaam4AaaqaamaalaaabaGaaiikaiaaikdadaahaaWcbeqaaiaadUgaaaGccaWGRbGaaiyiaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaWGUbGaaiyiaaaacqGHflY1caaIYaGaaeOzaiaabggacaqGSbGaaeiBaiaabohacaWGUbGaeyypa0JaaGOmaiaadUgacqGHRaWkcaaIXaaaaaGaay5Eaaaaaa@6C80@
[8.3.4]

Beweis:  Für k=0 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4Aaiabg2da9iaaicdaaaa@389C@ ist das Integral in beiden Fällen elementar auszuwerten. O.E. sei also k>0 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4Aaiabg6da+iaaicdaaaa@389E@ . Ist n=2k MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOBaiabg2da9iaaikdacaWGRbaaaa@3991@ , so läßt sich die verkürzte Rekusionsformel genau k mal anwenden:

∫ − π 2 π 2 cos⁡ n = n−1 n ⋅ n−3 n−2 ⋅…⋅ 1 2 ∫ − π 2 π 2 cos⁡ 0 = n(n−1) n 2 ⋅ (n−2)(n−3) (n−2) 2 ⋅…⋅ 2⋅1 2 2 ⋅π = n! ((2k)⋅(2k−2)⋅…⋅(2k−2(k−1))) 2 ⋅π = n! ( 2 k (k⋅(k−1)⋅…⋅(k−(k−1))) 2 ⋅π (2 k mal ausklammern) = n! ( 2 k k!) 2 ⋅π MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabuWaaaaabaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqaamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9maalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaaiabgwSixpaalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaiodaaeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaacqGHflY1cqWIMaYscqGHflY1daWcaaqaaiaaigdaaeaacaaIYaaaamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIWaaaaaqaaiabgkHiTmaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaaeaadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaaniabgUIiYdaakeaaaeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaad6gacaGGOaGaamOBaiabgkHiTiaaigdacaGGPaaabaGaamOBamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaGccqGHflY1daWcaaqaaiaacIcacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaiaacMcacaGGOaGaamOBaiabgkHiTiaaiodacaGGPaaabaGaaiikaiaad6gacqGHsislcaaIYaGaaiykamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaGccqGHflY1cqWIMaYscqGHflY1daWcaaqaaiaaikdacqGHflY1caaIXaaabaGaaGOmamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaGccqGHflY1cqaHapaCaeaaaeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaad6gacaGGHaaabaGaaiikaiaacIcacaaIYaGaam4AaiaacMcacqGHflY1caGGOaGaaGOmaiaadUgacqGHsislcaaIYaGaaiykaiabgwSixlablAciljabgwSixlaacIcacaaIYaGaam4AaiabgkHiTiaaikdacaGGOaGaam4AaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaaiykaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaaaOGaeyyXICTaeqiWdahabaaabaaabaGaeyypa0ZaaSaaaeaacaWGUbGaaiyiaaqaaiaacIcacaaIYaWaaWbaaSqabeaacaWGRbaaaOGaaiikaiaadUgacqGHflY1caGGOaGaam4AaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaeyyXICTaeSOjGSKaeyyXICTaaiikaiaadUgacqGHsislcaGGOaGaam4AaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaaiykaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaaaOGaeyyXICTaeqiWdahabaGaaeikaiaadUgacaqGGaGaaeyBaiaabggacaqGSbGaaeiiaiaabkdacaqGGaGaaeyyaiaabwhacaqGZbGaae4zaiaabwgacaqGRbGaaeiBaiaabggacaqGTbGaaeyBaiaabwgacaqGYbGaaeiDaiaabMcaaeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaad6gacaGGHaaabaGaaiikaiaaikdadaahaaWcbeqaaiaadUgaaaGccaWGRbGaaiyiaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaaaOGaeyyXICTaeqiWdahabaaaaaaa@E96B@

Im Fall n=2k+1 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOBaiabg2da9iaaikdacaWGRbGaey4kaSIaaGymaaaa@3B2E@ gehen wir analog vor. Auch hier wenden wir die kurze Rekursionsformel k mal an:

∫ − π 2 π 2 cos⁡ n = n−1 n ⋅ n−3 n−2 ⋅…⋅ 2 3 ∫ − π 2 π 2 cos⁡ 1 = (n−1) 2 n⋅(n−1) ⋅ (n−3) 2 (n−2)⋅(n−3) ⋅…⋅ 2 2 3⋅2 ⋅2 = ((2k)⋅(2k−2)⋅…⋅(2k−2(k−1))) 2 n! ⋅2 = ( 2 k (k⋅(k−1)⋅…⋅(k−(k−1))) 2 n! ⋅2 = ( 2 k k!) 2 n! ⋅2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabuWaaaaabaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaad6gaaaaabaGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqaamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9maalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaigdaaeaacaWGUbaaaiabgwSixpaalaaabaGaamOBaiabgkHiTiaaiodaaeaacaWGUbGaeyOeI0IaaGOmaaaacqGHflY1cqWIMaYscqGHflY1daWcaaqaaiaaikdaaeaacaaIZaaaamaapehabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIXaaaaaqaaiabgkHiTmaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaaeaadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaaniabgUIiYdaakeaaaeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaacIcacaWGUbGaeyOeI0IaaGymaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaWGUbGaeyyXICTaaiikaiaad6gacqGHsislcaaIXaGaaiykaaaacqGHflY1daWcaaqaaiaacIcacaWGUbGaeyOeI0IaaG4maiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaGGOaGaamOBaiabgkHiTiaaikdacaGGPaGaeyyXICTaaiikaiaad6gacqGHsislcaaIZaGaaiykaaaacqGHflY1cqWIMaYscqGHflY1daWcaaqaaiaaikdadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaaIZaGaeyyXICTaaGOmaaaacqGHflY1caaIYaaabaaabaaabaGaeyypa0ZaaSaaaeaacaGGOaGaaiikaiaaikdacaWGRbGaaiykaiabgwSixlaacIcacaaIYaGaam4AaiabgkHiTiaaikdacaGGPaGaeyyXICTaeSOjGSKaeyyXICTaaiikaiaaikdacaWGRbGaeyOeI0IaaGOmaiaacIcacaWGRbGaeyOeI0IaaGymaiaacMcacaGGPaGaaiykamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaOqaaiaad6gacaGGHaaaaiabgwSixlaaikdaaeaaaeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaacIcacaaIYaWaaWbaaSqabeaacaWGRbaaaOGaaiikaiaadUgacqGHflY1caGGOaGaam4AaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaeyyXICTaeSOjGSKaeyyXICTaaiikaiaadUgacqGHsislcaGGOaGaam4AaiabgkHiTiaaigdacaGGPaGaaiykaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaWGUbGaaiyiaaaacqGHflY1caaIYaaabaaabaaabaGaeyypa0ZaaSaaaeaacaGGOaGaaGOmamaaCaaaleqabaGaam4AaaaakiaadUgacaGGHaGaaiykamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaOqaaiaad6gacaGGHaaaaiabgwSixlaaikdaaeaaaaaaaa@D941@

Wir übertragen nun die Kettenregel in ihre Integralversion. Anders als bei der partiellen Integration greift die Substitutionsregel auch auf die Integrationsgrenzen zu.

Satz (Substitutionsregel):  I und J seien zwei Intervalle und g:J→I MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4zaiaacQdacaWGkbGaeyOKH4Qaamysaaaa@3B20@ eine differenzierbare Funktion. Ist f integrierbar auf I, d.h. f∈I(I) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOzaiabgIGiolaadMeacaGGOaGaamysaiaacMcaaaa@3B50@ , so ist (f∘g)⋅ g ′ ∈I(J) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaiabgIGiolaadMeacaGGOaGaamOsaiaacMcaaaa@4212@ und für alle a,b∈J MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamyyaiaacYcacaWGIbGaeyicI4SaamOsaaaa@3ABC@ gilt

∫ a b (f∘g)⋅ g ′ = ∫ g(a) g(b) f MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaGGOaGaamOzaiablIHiVjaadEgacaGGPaGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0Zaa8qCaeaacaWGMbaaleaacaWGNbGaaiikaiaadggacaGGPaaabaGaam4zaiaacIcacaWGIbGaaiykaaqdcqGHRiI8aaaa@4C89@
[8.3.5]

Beweis:  Sei h eine Stammfunktion zu f. Nach Kettenregel ([7.7.8]) ist h∘g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiAaiablIHiVjaadEgaaaa@38FF@ differenzierbar auf I mit

(h∘g ) ′ =( h ′ ∘g)⋅ g ′ =(f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadIgacqWIyiYBcaWGNbGabiykayaafaGaeyypa0JaaiikaiqadIgagaqbaiablIHiVjaadEgacaGGPaGaeyyXICTabm4zayaafaGaeyypa0JaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@4BD6@ .

(f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@3D98@ besitzt also in h∘g MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiAaiablIHiVjaadEgaaaa@38FF@ eine Stammfunktion und

∫ a b (f∘g)⋅ g ′ =(h∘g) | a b =h | g(a) g(b) = ∫ g(a) g(b) f MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaGGOaGaamOzaiablIHiVjaadEgacaGGPaGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0JaaiikaiaadIgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiaacYhadaqhaaWcbaGaamyyaaqaaiaadkgaaaGccqGH9aqpcaWGObGaaiiFamaaDaaaleaacaWGNbGaaiikaiaadggacaGGPaaabaGaam4zaiaacIcacaWGIbGaaiykaaaakiabg2da9maapehabaGaamOzaaWcbaGaam4zaiaacIcacaWGHbGaaiykaaqaaiaadEgacaGGOaGaamOyaiaacMcaa0Gaey4kIipaaaa@5E80@

Beachte:

  • Insbesondere bei der Anwendung der Substitutionsregel ist die dx-Schreibweise weit verbreitet. Dazu muss allerdings neben dx, dem Differential der Identität, auch das Differential

    dg(x)= g ′ (x)⋅dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizaiaadEgacaGGOaGaamiEaiaacMcacqGH9aqpceWGNbGbauaacaGGOaGaamiEaiaacMcacqGHflY1caWGKbGaamiEaaaa@429B@  

     i

    Wir ergänzen die Erläuterungen zu den Differentialformen vom Grad 1 in 8.2. Dort haben wir d x X=X MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizamaaBaaaleaacaWG4baabeaakiaadIfacqGH9aqpcaWGybaaaa@3AC8@ errechnet. Für r∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOCaiabgIGiolabl2riHcaa@39D7@ hat man daher

    d x g(r)= g ′ (x)⋅r= g ′ (x)⋅ d x X(r) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizamaaBaaaleaacaWG4baabeaakiaadEgacaGGOaGaamOCaiaacMcacqGH9aqpceWGNbGbauaacaGGOaGaamiEaiaacMcacqGHflY1caWGYbGaeyypa0Jabm4zayaafaGaaiikaiaadIhacaGGPaGaeyyXICTaamizamaaBaaaleaacaWG4baabeaakiaadIfacaGGOaGaamOCaiaacMcaaaa@4EC0@ ,

    also (x, d x g)=(x, g ′ (x)⋅ d x X) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadIhacaGGSaGaamizamaaBaaaleaacaWG4baabeaakiaadEgacaGGPaGaeyypa0JaaiikaiaadIhacaGGSaGabm4zayaafaGaaiikaiaadIhacaGGPaGaeyyXICTaamizamaaBaaaleaacaWG4baabeaakiaadIfacaGGPaaaaa@4897@ , und damit: dg= g ′ ⋅dX MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizaiaadEgacqGH9aqpceWGNbGbauaacqGHflY1caWGKbGaamiwaaaa@3DCF@ bzw.

    dg(x)= g ′ (x)⋅dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizaiaadEgacaGGOaGaamiEaiaacMcacqGH9aqpceWGNbGbauaacaGGOaGaamiEaiaacMcacqGHflY1caWGKbGaamiEaaaa@429B@

    wie man im Zusammenhang mit der Substitutionsregel meist schreibt.

    einer beliebigen differenzierbaren Funktion g betrachtet werden.

    Substituiert man nun t=g(x) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiDaiabg2da9iaadEgacaGGOaGaamiEaiaacMcaaaa@3B2D@ , also dt= g ′ (x)dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamizaiaadshacqGH9aqpceWGNbGbauaacaGGOaGaamiEaiaacMcacaWGKbGaamiEaaaa@3E08@ , so garantiert die Substitutionsregel, dass die durch bloßes Austauschen gewonnene Gleichung

    ∫ a b f(g(x))⋅ g ′ (x)dx = ∫ g(a) g(b) f(t)dt MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaWGMbGaaiikaiaadEgacaGGOaGaamiEaiaacMcacaGGPaGaeyyXICTabm4zayaafaGaaiikaiaadIhacaGGPaGaamizaiaadIhaaSqaaiaadggaaeaacaWGIbaaniabgUIiYdGccqGH9aqpdaWdXbqaaiaadAgacaGGOaGaamiDaiaacMcacaWGKbGaamiDaaWcbaGaam4zaiaacIcacaWGHbGaaiykaaqaaiaadEgacaGGOaGaamOyaiaacMcaa0Gaey4kIipaaaa@5615@

    auch gültig ist. Die folgenden Beispiele zeigen meist beide Schreibformen der Substitutionsregel. Über die Schaltflächen ◄ und ► lassen sie sich jeweils ein- und ausblenden.

  • Die Substitutionsregel läßt sich sowohl von links nach rechts wie auch von rechts nach links lesen und anwenden. Die erste Lesart setzt man ein, wenn der Integrand erkennbar die Form (f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@3D98@ hat, die Substitution g also direkt abgelesen werden kann.

    Im zweiten Fall muss man eigenständig eine Substitution g so einführen, dass das Integral über (f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@3D98@ leichter zu errechnen ist als das über f. Dabei ist auch zu berücksichtigen, dass man jetzt g-Urbilder der Integrationsgrenzen finden muss. Für ein bijektives g gelingt dies über die Umkehrfunktion, so dass [8.3.5] für a,b∈I MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamyyaiaacYcacaWGIbGaeyicI4Saamysaaaa@3ABB@ umformuliert werden kann zu

    ∫ a b f = ∫ g −1 (a) g −1 (b) (f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaWGMbaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0Zaa8qCaeaacaGGOaGaamOzaiablIHiVjaadEgacaGGPaGaeyyXICTabm4zayaafaaaleaacaWGNbWaaWbaaWqabeaacqGHsislcaaIXaaaaSGaaiikaiaadggacaGGPaaabaGaam4zamaaCaaameqabaGaeyOeI0IaaGymaaaaliaacIcacaWGIbGaaiykaaqdcqGHRiI8aaaa@504B@
     

Die beiden ersten Beispiele üben die Substitutionsregel in der Richtung von links nach rechts.

Beispiel:  Wir berechnen das Integral   ∫ 0 1 ( X 2 +1 ) 4 ⋅2X = ∫ 0 1 ( x 2 +1 ) 4 ⋅2x dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaGGOaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgUcaRiaaigdacaGGPaWaaWbaaSqabeaacaaI0aaaaOGaeyyXICTaaGOmaiaadIfaaSqaaiaaicdaaeaacaaIXaaaniabgUIiYdGccqGH9aqpdaWdXbqaaiaacIcacaWG4bWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaey4kaSIaaGymaiaacMcadaahaaWcbeqaaiaaisdaaaGccqGHflY1caaIYaGaamiEaiaaykW7caWGKbGaamiEaaWcbaGaaGimaaqaaiaaigdaa0Gaey4kIipaaaa@55A5@   mit der Substitution

◄►

g= X 2 +1,  g ′ =2X MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4zaiabg2da9iaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHRaWkcaaIXaGaaiilaiaaywW7ceWGNbGbauaacqGH9aqpcaaIYaGaamiwaaaa@4120@

∫ 0 1 ( X 2 +1 ) 4 ⋅2X = ∫ 0 1 X 4 ∘( X 2 +1)⋅( X 2 +1 ) ′ = ∫ 1 2 X 4 = 1 5 X 5 | 1 2 = 31 5 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabqGaaaaabaaabaWaa8qCaeaacaGGOaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgUcaRiaaigdacaGGPaWaaWbaaSqabeaacaaI0aaaaOGaeyyXICTaaGOmaiaadIfaaSqaaiaaicdaaeaacaaIXaaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWdXbqaaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaisdaaaGccqWIyiYBcaGGOaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiabgUcaRiaaigdacaGGPaGaeyyXICTaaiikaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaGccqGHRaWkcaaIXaGabiykayaafaaaleaacaaIWaaabaGaaGymaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0dabaWaa8qCaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaI0aaaaaqaaiaaigdaaeaacaaIYaaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWcaaqaaiaaigdaaeaacaaI1aaaaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaiwdaaaGccaGG8bWaa0baaSqaaiaaigdaaeaacaaIYaaaaOGaeyypa0ZaaSaaaeaacaaIZaGaaGymaaqaaiaaiwdaaaaaaaaa@686E@

Beim folgenden Beispiel machen wir uns den zunächst fehlenden Faktor 3 durch einen Standardtrick, hier 1= 1 3 ⋅3 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaGymaiabg2da9maalaaabaGaaGymaaqaaiaaiodaaaGaeyyXICTaaG4maaaa@3C3C@ , verfügbar. Da konstante Faktoren stets vor das Integral gezogen werden können, ist ein nicht passender Faktor grundsätzlich kein Hindernis.

Beispiel:  Für das Integral  ∫ 0 2 X 2 2 X 3 +1 = ∫ 0 2 x 2 2 x 3 +1  dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaadaWcaaqaaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaaIYaWaaOaaaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIZaaaaOGaey4kaSIaaGymaaWcbeaaaaaabaGaaGimaaqaaiaaikdaa0Gaey4kIipakiabg2da9maapehabaWaaSaaaeaacaWG4bWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaaGOmamaakaaabaGaamiEamaaCaaaleqabaGaaG4maaaakiabgUcaRiaaigdaaSqabaaaaOGaaGPaVlaadsgacaWG4baaleaacaaIWaaabaGaaGOmaaqdcqGHRiI8aaaa@4EB4@   verwenden wir die Substitution

◄►

g= X 3 +1,  g ′ =3 X 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4zaiabg2da9iaadIfadaahaaWcbeqaaiaaiodaaaGccqGHRaWkcaaIXaGaaiilaiaaywW7ceWGNbGbauaacqGH9aqpcaaIZaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaa@420B@

∫ 0 2 X 2 2 X 3 +1 = 1 3 ∫ 0 2 3 X 2 2 X 3 +1 = 1 3 ∫ 0 2 1 2 X ∘( X 3 +1)⋅( X 3 +1 ) ′ = 1 3 ∫ 1 9 1 2 X = 1 3 X | 1 9 = 2 3 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabuGaaaaabaaabaWaa8qCaeaadaWcaaqaaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaaIYaWaaOaaaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIZaaaaOGaey4kaSIaaGymaaWcbeaaaaaabaGaaGimaaqaaiaaikdaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9aqaamaalaaabaGaaGymaaqaaiaaiodaaaWaa8qCaeaadaWcaaqaaiaaiodacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaaGOmamaakaaabaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaG4maaaakiabgUcaRiaaigdaaSqabaaaaaqaaiaaicdaaeaacaaIYaaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWcaaqaaiaaigdaaeaacaaIZaaaamaapehabaWaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaGOmamaakaaabaGaamiwaaWcbeaaaaGccqWIyiYBcaGGOaGaamiwamaaCaaaleqabaGaaG4maaaakiabgUcaRiaaigdacaGGPaGaeyyXICTaaiikaiaadIfadaahaaWcbeqaaiaaiodaaaGccqGHRaWkcaaIXaGabiykayaafaaaleaacaaIWaaabaGaaGOmaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0dabaWaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaG4maaaadaWdXbqaamaalaaabaGaaGymaaqaaiaaikdadaGcaaqaaiaadIfaaSqabaaaaaqaaiaaigdaaeaacaaI5aaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWcaaqaaiaaigdaaeaacaaIZaaaamaakaaabaGaamiwaaWcbeaakiaacYhadaqhaaWcbaGaaGymaaqaaiaaiMdaaaGccqGH9aqpdaWcaaqaaiaaikdaaeaacaaIZaaaaaaaaaa@753A@

Im nächsten Beispiel wenden wir die Substitutionsregel von rechts nach links an. Da der Integrand jetzt nicht die Form (f∘g)⋅ g ′ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadAgacqWIyiYBcaWGNbGaaiykaiabgwSixlqadEgagaqbaaaa@3D98@ hat, ergibt sich die Substitution g nicht "von selbst". Ohne Erfahrung wirken manche Substitionen zunächst willkürlich und fremd.

In unserem Beispiel wählen wir als Substitution die Sinusfunktion. Motiviert ist diese Wahl durch die Bauart des Integranden und die Hoffnung, anschließend den Satz des Pythagoras sin⁡ 2 + cos⁡ 2 =1 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaey4kaSIaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaOGaeyypa0JaaGymaaaa@4020@ erfolgreich einbringen zu können. Man beachte ferner, dass wir in einem vorherigen Beispiel 1 2 (sin⁡⋅cos⁡+X) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaGOmaaaacaGGOaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbGaey4kaSIaamiwaiaacMcaaaa@4280@ bereits als eine Stammfunktion zu cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaaa@39A8@ nachgewiesen haben.

Beispiel:  Das Integral  ∫ −1 1 1− X 2 = ∫ −1 1 1− x 2  dx MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaadaGcaaqaaiaaigdacqGHsislcaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaqabaaabaGaeyOeI0IaaGymaaqaaiaaigdaa0Gaey4kIipakiabg2da9maapehabaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0IaamiEamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaeqaaOGaaGPaVlaadsgacaWG4baaleaacqGHsislcaaIXaaabaGaaGymaaqdcqGHRiI8aaaa@4B20@   lösen wir mit der Substitution

◄►

g=sin⁡,  g ′ =cos⁡ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4zaiabg2da9iGacohacaGGPbGaaiOBaiaacYcacaaMf8Uabm4zayaafaGaeyypa0Jaci4yaiaac+gacaGGZbaaaa@41C5@

∫ −1 1 1− X 2 = ∫ − π 2 π 2 1− X 2 ∘sin⁡⋅sin⁡′ = ∫ − π 2 π 2 1− sin⁡ 2 ⋅cos⁡ = ∫ − π 2 π 2 cos⁡ 2 ⋅cos⁡ = ∫ − π 2 π 2 |cos⁡|⋅cos⁡ = ∫ − π 2 π 2 cos⁡ 2 = 1 2 (sin⁡⋅cos⁡+X) | − π 2 π 2 = π 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabyGaaaaabaaabaWaa8qCaeaadaGcaaqaaiaaigdacqGHsislcaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaqabaaabaGaeyOeI0IaaGymaaqaaiaaigdaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9aqaamaapehabaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0IaamiwamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaeqaaOGaeSigI8Maci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4CaiaacMgacaGGUbGaai4jaaWcbaGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqaamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaa0Gaey4kIipaaOqaaiabg2da9aqaamaapehabaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0Iaci4CaiaacMgacaGGUbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaqabaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohaaSqaaiabgkHiTmaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaaeaadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWdXbqaamaakaaabaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaqabaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohaaSqaaiabgkHiTmaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaaeaadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaaniabgUIiYdaakeaacqGH9aqpaeaadaWdXbqaaiaacYhaciGGJbGaai4BaiaacohacaGG8bGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbaaleaacqGHsisldaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaabaWaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0dabaWaa8qCaeaaciGGJbGaai4BaiaacohadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaabaGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaqaamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaa0Gaey4kIipakiabg2da9maalaaabaGaaGymaaqaaiaaikdaaaGaaiikaiGacohacaGGPbGaaiOBaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiabgUcaRiaadIfacaGGPaGaaiiFamaaDaaaleaacqGHsisldaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaabaWaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaaaakiabg2da9maalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaaaaaaaa@B4A2@

In einem letzten Beispiel berechnen wir mit Hilfe der Substitutionsregel (und zwar in beiden Richtungen) für ein beliebiges r>0 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamOCaiabg6da+iaaicdaaaa@38A5@ eine Stammfunktion zu

1− X 2 r 2 :[−r,r]→ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0YaaSaaaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaamOCamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaaabeaakiaacQdacaGGBbGaeyOeI0IaamOCaiaacYcacaWGYbGaaiyxaiabgkziUkabl2riHcaa@44D4@

Die Ähnlichkeit mit dem letzten Beispiel wird wieder eine Substitution mit der Sinusfunktion nahe legen. Allerdings sind jetzt die Integrationsgrenzen variabel, so dass wir die Umkehrbarkeit von g benötigen. sin selbst ist nicht bijektiv, wohl aber die Einschränkung sin⁡|[− π 2 , π 2 ] MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaaiiFaiaacUfacqGHsisldaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaGaaiilamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaacaGGDbaaaa@4233@ . Sie besitzt in

arcsin⁡= (sin⁡|[− π 2 , π 2 ]) −1 :[−1,1]→[− π 2 , π 2 ] MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaciyyaiaackhacaGGJbGaai4CaiaacMgacaGGUbGaeyypa0JaaiikaiGacohacaGGPbGaaiOBaiaacYhacaGGBbGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaiaacYcadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaGaaiyxaiaacMcadaahaaWcbeqaaiabgkHiTiaaigdaaaGccaGG6aGaai4waiabgkHiTiaaigdacaGGSaGaaGymaiaac2facqGHsgIRcaGGBbGaeyOeI0YaaSaaaeaacqaHapaCaeaacaaIYaaaaiaacYcadaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaGaaiyxaaaa@5BF8@ .  

 i

eine Umkehrfunktion, den Arcussinus. Dieses Beispiel rechnen wir nur in der dx-Schreibweise vor.

Beispiel:  Da cos auf dem Bild arcsin⁡([−1,1])=[− π 2 , π 2 ] MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaciyyaiaackhacaGGJbGaai4CaiaacMgacaGGUbGaaiikaiaacUfacqGHsislcaaIXaGaaiilaiaaigdacaGGDbGaaiykaiabg2da9iaacUfacqGHsisldaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaGaaiilamaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaacaGGDbaaaa@4B27@ positiv und 1 2 (sin⁡⋅cos⁡+X) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaSaaaeaacaaIXaaabaGaaGOmaaaacaGGOaGaci4CaiaacMgacaGGUbGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbGaey4kaSIaamiwaiaacMcaaaa@4280@ als eine Stammfunktion zu cos⁡ 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaci4yaiaac+gacaGGZbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaaa@39A8@ bekannt ist, erhalten wir (wieder mit dem Satz des Pythagoras) zunächst für ein beliebiges x∈[−r,r] MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamiEaiabgIGiolaacUfacqGHsislcaWGYbGaaiilaiaadkhacaGGDbaaaa@3DB8@ :

∫ −r x 1− u 2 r 2  du =r ∫ −r x 1− u 2 r 2 ⋅ 1 r  du =r ∫ −1 x r 1− t 2  dt         Substitution  t= u r , dt= 1 r  du =r ∫ arcsin⁡(−1) arcsin⁡ x r 1− sin⁡ 2 z ⋅cos⁡z dz         Substitution  t=sin⁡z, dt=cos⁡z dz =r ∫ arcsin⁡(−1) arcsin⁡ x r cos⁡ 2 z dz = r 2 (sin⁡z⋅cos⁡z+z) | − π 2 arcsin⁡ x r = r 2 ( x r ⋅cos⁡(arcsin⁡ x r )+arcsin⁡ x r + π 2 ) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaqbaeaabyGaaaaabaWaa8qCaeaadaGcaaqaaiaaigdacqGHsisldaWcaaqaaiaadwhadaahaaWcbeqaaiaaikdaaaaakeaacaWGYbWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaaaaeqaaOGaaGPaVlaadsgacaWG1baaleaacqGHsislcaWGYbaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaGaeyypa0JaamOCamaapehabaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0YaaSaaaeaacaWG1bWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaamOCamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaaabeaakiabgwSixpaalaaabaGaaGymaaqaaiaadkhaaaGaaGPaVlaadsgacaWG1baaleaacqGHsislcaWGYbaabaGaamiEaaqdcqGHRiI8aaGcbaaabaGaeyypa0JaamOCamaapehabaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0IaamiDamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaeqaaOGaaGPaVlaadsgacaWG0baaleaacqGHsislcaaIXaaabaWaaSaaaeaacaWG4baabaGaamOCaaaaa0Gaey4kIipakiaabofacaqG1bGaaeOyaiaabohacaqG0bGaaeyAaiaabshacaqG1bGaaeiDaiaabMgacaqGVbGaaeOBaiaadshacqGH9aqpdaWcaaqaaiaadwhaaeaacaWGYbaaaiaacYcacaaMf8UaamizaiaadshacqGH9aqpdaWcaaqaaiaaigdaaeaacaWGYbaaaiaaykW7caWGKbGaamyDaaqaaaqaaiabg2da9iaadkhadaWdXbqaamaakaaabaGaaGymaiabgkHiTiGacohacaGGPbGaaiOBamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiaadQhaaSqabaGccqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaWG6bGaaGPaVlaadsgacaWG6baaleaaciGGHbGaaiOCaiaacogacaGGZbGaaiyAaiaac6gacaGGOaGaeyOeI0IaaGymaiaacMcaaeaaciGGHbGaaiOCaiaacogacaGGZbGaaiyAaiaac6gadaWcaaqaaiaadIhaaeaacaWGYbaaaaqdcqGHRiI8aOGaae4uaiaabwhacaqGIbGaae4CaiaabshacaqGPbGaaeiDaiaabwhacaqG0bGaaeyAaiaab+gacaqGUbGaamiDaiabg2da9iGacohacaGGPbGaaiOBaiaadQhacaGGSaGaaGzbVlaadsgacaWG0bGaeyypa0Jaci4yaiaac+gacaGGZbGaamOEaiaaykW7caWGKbGaamOEaaqaaaqaaiabg2da9iaadkhadaWdXbqaaiGacogacaGGVbGaai4CamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaakiaadQhacaaMc8UaamizaiaadQhaaSqaaiGacggacaGGYbGaai4yaiaacohacaGGPbGaaiOBaiaacIcacqGHsislcaaIXaGaaiykaaqaaiGacggacaGGYbGaai4yaiaacohacaGGPbGaaiOBamaalaaabaGaamiEaaqaaiaadkhaaaaaniabgUIiYdaakeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaadkhaaeaacaaIYaaaaiaacIcaciGGZbGaaiyAaiaac6gacaWG6bGaeyyXICTaci4yaiaac+gacaGGZbGaamOEaiabgUcaRiaadQhacaGGPaGaaiiFamaaDaaaleaacqGHsisldaWcaaqaaiabec8aWbqaaiaaikdaaaaabaGaciyyaiaackhacaGGJbGaai4CaiaacMgacaGGUbWaaSaaaeaacaWG4baabaGaamOCaaaaaaaakeaaaeaacqGH9aqpdaWcaaqaaiaadkhaaeaacaaIYaaaaiaacIcadaWcaaqaaiaadIhaaeaacaWGYbaaaiabgwSixlGacogacaGGVbGaai4CaiaacIcaciGGHbGaaiOCaiaacogacaGGZbGaaiyAaiaac6gadaWcaaqaaiaadIhaaeaacaWGYbaaaiaacMcacqGHRaWkciGGHbGaaiOCaiaacogacaGGZbGaaiyAaiaac6gadaWcaaqaaiaadIhaaeaacaWGYbaaaiabgUcaRmaalaaabaGaeqiWdahabaGaaGOmaaaacaGGPaaaaaaa@1D2E@

Damit haben wir eine Stammfunktion zu 1− X 2 r 2 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0YaaSaaaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaamOCamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaaabeaaaaa@3B64@ errechnet, nämlich:

X 2 ⋅cos⁡(arcsin⁡ X r )+ r 2 ⋅arcsin⁡ X r = X 2 ⋅ 1− X 2 r 2 + r 2 ⋅arcsin⁡ X r MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaaSaaaeaacaWGybaabaGaaGOmaaaacqGHflY1ciGGJbGaai4BaiaacohacaGGOaGaciyyaiaackhacaGGJbGaai4CaiaacMgacaGGUbWaaSaaaeaacaWGybaabaGaamOCaaaacaGGPaGaey4kaSYaaSaaaeaacaWGYbaabaGaaGOmaaaacqGHflY1ciGGHbGaaiOCaiaacogacaGGZbGaaiyAaiaac6gadaWcaaqaaiaadIfaaeaacaWGYbaaaiabg2da9maalaaabaGaamiwaaqaaiaaikdaaaGaeyyXIC9aaOaaaeaacaaIXaGaeyOeI0YaaSaaaeaacaWGybWaaWbaaSqabeaacaaIYaaaaaGcbaGaamOCamaaCaaaleqabaGaaGOmaaaaaaaabeaakiabgUcaRmaalaaabaGaamOCaaqaaiaaikdaaaGaeyyXICTaciyyaiaackhacaGGJbGaai4CaiaacMgacaGGUbWaaSaaaeaacaWGybaabaGaamOCaaaaaaa@68DE@

Mit der Substitutiosregel zeigt man leicht, dass Integrale verschiebungsunabhängig sind.

Bemerkung:  Sei f integrierbar über I und a,b∈I MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaamyyaiaacYcacaWGIbGaeyicI4Saamysaaaa@3ABB@ . Dann ist für ein beliebiges c∈ℝ MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaam4yaiabgIGiolabl2riHcaa@39C8@

∫ a b f = ∫ a+c b+c f∘(X−c) MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaWGMbaaleaacaWGHbaabaGaamOyaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0Zaa8qCaeaacaWGMbGaeSigI8MaaiikaiaadIfacqGHsislcaWGJbGaaiykaaWcbaGaamyyaiabgUcaRiaadogaaeaacaWGIbGaey4kaSIaam4yaaqdcqGHRiI8aaaa@4A17@
[8.3.6]

Beweis:  Da (X−c ) ′ =1 MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaGaaiikaiaadIfacqGHsislcaWGJbGabiykayaafaGaeyypa0JaaGymaaaa@3BC4@ kann man die Substitutionsregel anwenden und erhält

∫ a+c b+c f∘(X−c) = ∫ X−c(a+c) X−c(b+c) f = ∫ a b f MathType@MTEF@5@5@+=feaafeart1ev1aaatCvAUfeBSjuyZL2yd9gzLbvyNv2CaerbuLwBLnhiov2DGi1BTfMBaeXatLxBI9gBaerbd9wDYLwzYbItLDharqqtubsr4rNCHbGeaGqiVu0Je9sqqrpepC0xbbL8F4rqqrFfpeea0xe9Lq=Jc9vqaqpepm0xbba9pwe9Q8fs0=yqaqpepae9pg0FirpepeKkFr0xfr=xfr=xb9adbaqaaeGaciGaaiaabeqaamaabaabaaGcbaWaa8qCaeaacaWGMbGaeSigI8MaaiikaiaadIfacqGHsislcaWGJbGaaiykaaWcbaGaamyyaiabgUcaRiaadogaaeaacaWGIbGaey4kaSIaam4yaaqdcqGHRiI8aOGaeyypa0Zaa8qCaeaacaWGMbaaleaacaWGybGaeyOeI0Iaam4yaiaacIcacaWGHbGaey4kaSIaam4yaiaacMcaaeaacaWGybGaeyOeI0Iaam4yaiaacIcacaWGIbGaey4kaSIaam4yaiaacMcaa0Gaey4kIipakiabg2da9maapehabaGaamOzaaWcbaGaamyyaaqaaiaadkgaa0Gaey4kIipaaaa@5BF2@

8.2. 8.4.